De naam amethyst is afgeleid van het Griekse 'amethystos' dat vertaald wordt als niet dronken of nuchter.
Door de paarse kleur die op de wijndruif lijkt, werd de steen in verband gebracht met de god van de wijn, Bacchus of Dionysos. Volgens Aristoteles was het ook de naam van de nimf, die door Diana in een steen werd veranderd om haar te beschermen tegen de avances van Bacchus. Als herinnering aan zijn liefde voor haar goot hij een beker wijn over een steen, die daarop wijnkleurig werd en de eigenschap kreeg te beschermen tegen de verderfelijke invloed van wijn.

De fraaie stenen hebben een rijke, diepe paarsviolette kleur met een sterke schittering en glans. De kleur kan variëren van licht- tot donkerviolet of roodachtig violet. Ze kunnen in bepaalde gevallen zo lichtgekleurd zijn, dat het lijkt alsof ze kleurloos zijn, maar tegen een witte achtergrond verraden ze al snel hun ware aard. De kleur van amethyst is meestal niet egaal maar verdeeld in kleurzones die getuigen van het groeiproces van de kristallen.
Amethyst kan, evenals bergkristal en rookkwarts, naald of plaatvormige insluitsels hebben, waardoor het 'kattenoogeffect' kan ontstaan. Vooral vloeistofinsluitsels komen veelvuldig voor en geven aan de amethyst glans en schittering.
Door verhitting kan de kleur veranderen, een eigenschap die benut wordt om amethyst van mindere kwaliteit te kunnen verhandelen. Deze gele gebrande amethysten worden verkocht onder de naam citrien of een andere fantasienaam, waardoor bij de koper vaak misverstanden ontstaan.
De amethyst groeit in grote of kleine bolvormige holten die men 'geoden' noemt. De wanden van deze geoden zijn bedekt met duizenden prachtige amethystkristallen. Ze kunnen wel een diameter van een meter hebben. Wanneer deze holten gevuld zijn met prachtige goedontwikkelde paarse kristallen, worden ze gebruikt als kwaliteitsedelstenen met een navenante prijs.
Er bestaan amethysten die bij daglicht verbleken maar waarvan de kleur terugkomt door bestraling met radium. Het is dus belangrijk bij de aankoop van een amethyst te vragen of hij bestraald is; dan is namelijk de kans groot, dat hij na enige tijd zijn kleur zal verliezen.

Door de aanwezigheid van ijzer heeft de amethyst de eigenschap te helpen bij allerlei problemen die ontstaan door bloedarmoede, herstel na ziekte, bleekheid en pijnlijke menstruatie.
Door de aanwezigheid van mangaan helpt de amethyst vooral 's morgens bij krachteloosheid.
Het kristal verbetert het geheugen, vermindert de druk op de hersenen, vermindert krampen, reinigt de huid en bevordert de transpiratie.
Het is een ideale edelsteen tegen slapeloosheid; daartoe legt men de amethyst onder het hoofdkussen en alvorens te gaan liggen strijkt men enkele keren met de steen over de slapen.
Ook mensen die last hebben van steeds terugkerende migraine worden geholpen door het langere tijd dragen van een amethyst op de huid.
Het aanwezige titaan zorgt ervoor dat de amethyst bescherming biedt tegen allerlei besmettingen, vooral huidaandoeningen. Door de aanwezigheid van titaan heeft de amethyst een zeer grote invloed op de geest, waardoor de steen met succes gebruikt wordt bij meditatie in het algemeen en een geestelijke reinigen en ontwikkeling bevordert. Door het titaan ontstaat als het ware een brug van de aarde naar de hemel.
Het aanwezige mangaan geeft de kracht tot scheppend denken.
Minder goede kwaliteiten als drift, woede en haatgevoelens worden er door getemperd.
De amethyst is een ideale edelsteen om angst, verdriet en heimwee te verminderen en te verwerken.
Het is een vriendschapssteen die zorgt voor naastenliefde en deemoed.
Hij geeft heldere inzichten bij toekomstvoorspellingen en droomuitleg.
De amethyst kan gebruikt worden om meditatie te verdiepen en de aandacht vast te houden.
Hij heeft een sterke mystieke uitwerking en verdiept de contemplatie. Leg een amethystgeode in de kamer waar geestelijke arbeid verricht wordt en hij zal rust en evenwicht brengen.
De amethyst wordt verwerkt in ringen en oorbellen; gedragen op de huid of op de kleding geeft hij direct goede resultaten.
Wanneer de energie en de elementen opgenomen worden, zal de amethyst van kleur veranderen. De steen kan zijn kleur helemaal verliezen en dan ofwel wit of zwart worden. De amethyst die uitgeput is, vertoont heel vaak puntjes en barsten. Bij een uitgewerkte geode vallen de kristallen van de wand. Spoel een amethyst om de 28 dagen flink af onder stromend water om de opgevangen negatieve energieën te verwijderen, dan zal de steen zijn glans en kleur langer behouden.